Sàn phi tập trung (DEX)

Sàn giao dịch phi tập trung (Decentralized Exchange - DEX) là sàn giao dịch không cần một tổ chức/công ty trung gian để lưu trữ và quản lý tài sản của khách hàng. Thay vào đó, người dùng sẽ tự mua và bán thông qua một quy trình tự động (mạng ngang hàng). 

Như vậy, khi tham gia sàn giao dịch này, bạn sẽ tự quản lý tài sản của mình. Đồng thời, khi thực hiện giao dịch, người dùng cần tự kiểm tra điểm đáng tin cậy của giao dịch mình thực hiện. Ngoài ra, việc phong tỏa tài khoản và tịch thu quỹ, đánh thuế khó thực hiện khi tham gia vào sàn giao dịch loại này. 

Với cơ chế hoạt động như trên, sàn giao dịch này đã loại được những yếu tố nguy hiểm từ bên ngoài như hacker, lừa đảo ở các công ty quản lý tài sản. Như vậy, yếu tố bảo mật được tăng cường khi thực hiện giao dịch trên các sàn giao dịch phi tập trung. 

  • Giao dịch: Hệ sinh thái DEX chạy trên mạng ngang hàng và mạng phi tập trung. Cấu trúc DEX cho phép hai bên thực hiện giao dịch trực tiếp. Vì mạng được phân cấp nên không có thực thể nào duy trì, vận hành hoặc xử lý các giao dịch.
  • Quy định: Giao dịch trên sàn giao dịch DEX không yêu cầu người dùng xử lý xác minh hoặc cung cấp tài liệu AML/KYC. Một nhà giao dịch có thể chỉ cần giao dịch với một thực thể khác bằng cách sử dụng chương trình cơ sở DEX.
  • Quyền kiểm soát:  Hệ sinh thái DEX tương đối an toàn hơn vì tiền của người dùng không được lưu trữ trên nền tảng của họ. Người dùng trực tiếp quản lý Token của họ. Tuy nhiên, đồng thời, không có giao thức bảo mật nào như 2FA hoặc xác thực email. Trong trường hợp ai đó có quyền truy cập vào các khóa riêng của bạn, họ cũng có thể truy cập vào tiền của bạn.
  • Khối lượng: Vì DEX tương đối mới với ít tính năng cung cấp, khối lượng giao dịch trên sàn giao dịch thấp. Điều này sau đó dẫn đến tính thanh khoản thấp hơn trong hệ sinh thái DEX.


Cách thức hoạt động. (Nguồn: gfsblockchain.com)

Hiện nay có ba loại sàn DEX phổ biến là sàn DEX sử dụng mô hình On-chain Orderbooks, Off-chain Orderbooks và Automated Market Makers (AMM). Trong đó các sàn DEX sử dụng mô hình On-chain và Off-chain Orderbooks vẫn sử dụng mô hình Orderbook cổ điển. Riêng sàn Dex sử dụng AMM sẽ không xuất hiện Orderbook nữa.

Chi tiết cách thức hoạt động của từng loại sàn DEX được hiểu đơn giản như sau:

On-chain Orderbooks

Với sàn DEX sử dụng On-chain Orderbooks (sổ lệnh trên chuỗi), khi xuất hiện giao dịch, hệ thống sẽ yêu cầu các Node mạng cùng tham gia xác nhận giao dịch. Sau đó bạn cần đợi đến khi thợ đào thêm thông tin giao dịch của bạn vào Blockchain, thì giao dịch mới được hoàn thành và bạn sẽ phải trả một khoản phí.

Một số nền tảng DEX nổi tiếng sử dụng On-chain Orderbooks như StellarTerm và Bitshares.

Off-Chain Orderbooks

Các sàn DEX sử dụng Off-chain Orderbook (sổ lệnh ngoài chuỗi) thì các lệnh sẽ không được ghi lên Blockchain, thay vào đó nó sẽ được lưu trữ trong một máy chủ tập trung. Tuy nhiên, với loại hình này, bạn vẫn sẽ được hưởng lợi từ việc lưu trữ không lưu ký – nghĩa là người dùng khi chuyển tiền điện tử lên sàn có thể toàn quyền nắm giữ và quản lý tài sản của mình.

Sàn DEX áp dụng theo mô hình này không sử dụng Blockchain nhiều, do đó không bị hạn chế về tốc độ giao dịch như mô hình On-chain Orderbook. Một số sàn DEX triển khai Off-chain Orderbooks nổi tiếng như Binance DEX, 0x và EtherDelta.

Automated Market Makers (AMM)

DEX được tạo lập theo mô hình Automated Market Maker (AMM) bùng nổ vào năm 2020. Sàn DEX này không xuất hiện Orderbook, thay vào đó sẽ mở ra những AMM (Automated Market Maker) – tức nhà tạo lập thị trường tự động.

Nhà tạo lập thị trường tự động AMM chính là các hợp đồng thông minh (smart contract) nắm giữ Liquidity Pool (Pool thanh khoản) để tạo ra các tài sản cần thiết để các trader có thể giao dịch trong đó. Cụ thể, người dùng có thể thêm các cặp tỷ giá giao dịch, chẳng hạn như ETH/USDT vào các Liquidity Pool. Đổi lại họ sẽ nhận được một tỷ lệ phần trăm nhỏ khi tài sản từ nhóm đó được sử dụng.

Cũng giống như các loại hình DEX khác, các giao dịch trên DEX AMM vẫn được thực thi trên on-chain. Do đó, khi thực hiện giao dịch, bạn sẽ tốn một khoản phí để trả cho các thợ đào duy trì mạng hoạt động.

Một số dự án nổi tiếng phải kể đến như Uniswap, Sushiswap và Keyber Network.

3.1. Ưu điểm

Không phải KYC

Tất cả các sàn giao dịch tiền điện tử (CEX) đều yêu cầu người dùng phải xác minh tài khoản KYC. Tuy nhiên, khi sử dụng sàn DEX, bạn sẽ không phải xác minh KYC. Sàn chỉ biết được số lượng ví đang hoạt động mà không hề biết bạn là ai. Do đó, đảm bảo người dùng giao dịch trên sàn DEX hoàn toàn đảm bảo được sự riêng tư.

Không phải đối mặt với rủi ro từ sàn giao dịch 

Để duy trì tính thanh khoản của mình, các sàn CEX thực hiện giữ tiền của người dùng trên nền tảng, do đó sàn CEX thường là mục tiêu của các hacker. Bên cạnh đó, nếu bạn không chọn được sàn CEX uy tín thì những sàn CEX này cũng sẵn sàng “ôm tiền” của người dùng để tẩu thoát.

Sàn DEX ít gặp những rủi ro này hơn vì họ không giữ tiền của người dùng. Ngoài ra các hacker cũng gần như không thể nào tấn công hay hack tài khoản để chiếm lấy tài sản của người dùng. Nguyên nhân là bởi tài sản của người dùng nằm trên Blockchain và được bảo mật bởi hàng ngàn các node trong hệ sinh thái.

Toàn quyền nắm giữ tài sản của mình

Khi sử dụng sàn DEX bạn không cần phải lo lắng sàn giao dịch đóng băng tài sản hoặc chặn hành động rút tiền của bạn. Bạn có toàn quyền quản lý tài sản và sử dụng chúng bất cứ khi nào bạn muốn.

Có nhiều token hơn so với sàn tập trung

Với các token mới chưa được niêm yết trên sàn tập trung, bạn vẫn có thể giao dịch các token này trên sàn DEX khi có nhu cầu.

3.2. Nhược điểm

Trải nghiệm người dùng chưa tốt

Trên thực tế các giao diện trải nghiệm sàn DEX chưa thật sự mượt mà khi so sánh với các sàn CEX truyền thống.

Không có khả năng thanh khoản

Hiện tại, khối lượng giao dịch của các sàn DEX vẫn còn rất nhỏ so với các sàn CEX. Do đó, khi sử dụng sàn DEX bạn sẽ không thể tìm thấy cặp giao dịch mong muốn. Hoặc nếu tìm thấy thì giá giao dịch sẽ khá cao.

Tốc độ giao dịch chậm

Để hoàn thành giao dịch, lệnh phải được thực hiện on-chain trên Blockchain, sau đó cần chờ sự xác nhận của các node trong hệ thống. Với các Blockchain bị hạn chế khả năng mở rộng sẽ khiến cho quá trình này diễn ra khá lâu.

Phí giao dịch cao

Không phải lúc nào phí trên DEX cũng cao. Tuy nhiên nếu bạn thực hiện giao dịch trong trường hợp mạng tắc nghẽn thì bạn sẽ phải trả mức phí giao dịch cao bất thường.

Không hỗ trợ giao dịch tiền fiat

Không giống như các sàn giao dịch tập trung, sàn DEX không cho phép các trader trao đổi giữa tiền pháp định (fiat) với tiền điện tử. Thay vào đó, DEX cho phép trader giao dịch độc quyền một số token cụ thể. Ví dụ như sàn Uniswap chỉ cho phép các trader swap (hoán đổi) các token ERC20 với nhau.

Thiếu thanh khoản

Nếu so sánh với sàn giao dịch tập trung (CEX) thì sẽ dễ dàng nhận thấy khả năng thanh toán ở các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) đang có phần yếu thế hơn đáng kể.

Điều này xuất phát từ việc Trader ít dùng các sàn DEX do một số yếu tố khiến cho sàn giao dịch phi tập trung tính thanh khoản thấp hơn.

Hy vọng trong tương lai yếu điểm này sẽ được sàn DEX khắc phục bằng các biện pháp tích cực như thu hút đông đảo các Trader hơn nữa, hỗ trợ đa dạng loại giao dịch, UX/UI tốt hơn, …

Sàn Uniswap

Uniswap được vận hành trên blockchain của Ethereum và là giao thức tạo lập thị trường tự động AMM cho phép người dùng giao dịch giữa các token ERC20 với nhau, Kể từ khi ra mắt vào năm 2018 đến nay, Uniswap đã và đang là một trong những sàn DEX phổ biến nhất hiện nay.

Phiên bản mới nhất của Uniswap là Uniswap V3 được chính thức ra mắt vào tháng 5/2021. Phiên bản V3 được nâng cấp tính năng Optimism, do đó phí gas (ETH) được giảm đi đáng kể so với phiên bản V2 trước đó. Đặc biệt, V3 giảm thiểu rủi ro trượt giá và giảm giá hơn rất nhiều so với phiên bản V2.


Sàn Uniswap. (Nguồn: wiki.tino.org)

Pancakeswap

Pancakeswap cũng là sàn giao dịch phi tập trung được tạo lập bởi AMM, được xây dựng dựa trên blockchain Binance Smart Chain (BSC). Nền tảng này cho phép người dùng trao đổi các token BEP20 với nhau. Ngoài ra, sàn DEX này còn giúp người dùng thu về một khoản lợi nhuận nhất định khi tham gia tạo thanh khoản, staking hay farm.

Pancakeswap V2 là phiên bản được cập nhật nhiều thay đổi mới giúp giảm chi phí giao dịch hơn hẳn so với phiên bản đầu. Ngoài ra, nhờ hoạt động trên chuỗi BSC nên việc giao dịch trên Pancakeswap V2 ít tắc nghẽn hơn hẳn Uniswap. Nhờ đó mà thời gian xử lý giao dịch nhanh chóng và phí giao dịch cũng rẻ hơn nhiều.


{Sàn Pancakeswap. (Nguồn: wiki.tino.org)

Sushiswap

Với Sushiswap người dùng có thể thực hiện trao đổi các mã token thông qua AMM. Ban đầu, Sushiswap là một fork của Uniswap V2, sàn được xây dựng trên Ethereum cho phép người dùng swap (hoán đổi) tài sản của họ thông qua Pool thanh khoản. So với Uniswap thì Sushiswap sở hữu giao điện đẹp mắt hơn và quá trình giao dịch trên nền tảng này cũng rất dễ dàng.

Hiện nay Sushiswap đang đi đầu trong việc triển khai Multichain khi tích cực triển khai các sản phẩm của mình trên EVM Chain (các blockchain tương thích với máy ảo Ethereum như TRON, Binance Smart Chain, Polygon…). Nghĩa là bạn bạn có thể thực hiện giao dịch tất cả các coin/token của hầu hết các nền tảng EVM trên Sushiswap.


Sàn Sushiswap. (Nguồn: wiki.tino.org)

1inch

1inch.exchange là sàn DEX Aggegator Protocal cho phép người dùng thực hiện giao dịch token với giá tốt nhất trên thị trường. Nền tảng này hoạt động trên Blockchain Ethereum, Polygon và Binance Smart Chain, cho phép người dùng có thể hoán đổi (swap) tất cả các token ERC20. Ngoài token 1INCH, sàn còn ra mắt Chi GasToken hỗ trợ giảm phí giao dịch tối đa cho người dùng.


Sàn 1inch. (Nguồn: wiki.tino.org)

Trader Joe

Trader Joe là một AMM vận hành trên mạng lưới Blockchain Avalanche. Ngoài là một sàn DEX sở hữu tốc độ giao dịch nhanh, chi phí giao dịch thấp thì Trader Joe còn được tích hợp thêm nhiều tính năng nổi bật khác như Lending, Staking và Yiel Farming, Zap…


Sàn Trader Joe. (Nguồn: wiki.tino.org)


Bảng so sánh nhanh giữa CEX và DEX. (Nguồn: gfsblockchain.com)

Quản lý tài sản

Đối với sàn giao dịch tập trung, hầu hết quyền kiểm soát tài khoản của bạn thuộc về bên thứ ba điều hành sàn giao dịch. Còn với sàn giao dịch phi tập trung, người dùng sẽ kiểm soát tất cả tài khoản từ giao dịch đến lưu trữ tài sản.

Vì lý do “phi tập trung” như vậy mà sàn giao dịch phi tập trung đang dần trở nên phổ biến hơn.

Bảo mật

Các sàn giao dịch phi tập trung có độ bảo mật cao hơn các sàn giao dịch tập trung. Sàn giao dịch tập trung có thể bị hack thông tin, khi đó bạn có thể sẽ mất hết tài sản. Một số vụ hack sàn chấn động có thể nhắc đến: sàn Mt. Gox (2011 – 2014) làm mất 792.500 BTC, sàn Poloniex mất 97BTC (2014), Bitfinex làm mất gần 120.000 BTC (2016),…

Các nền tảng phi tập trung an toàn hơn vì ít có rủi ro bị hack hơn trừ khi nó liên quan đến cổng bảo mật DEX. Gần đây nhất,  có vụ tấn công Poly Network ngày 10.8.2021 được ghi nhận là vụ đánh cắp tiền mã hóa lớn nhất lịch sử tính đến thời điểm hiện tại, khiến nền tảng này mất hơn 600 triệu USD. Tin tặc đánh cắp hàng trăm triệu USD tiền ảo nhờ khai thác lỗ hổng trong hệ thống Poly Network.

Tuy bảo mật hơn sàn giao dịch tập trung, sàn giao dịch phi tập trung cũng cần phải làm tốt hơn cánh cổng bảo mật của mình để không tạo bất cứ lỗ hổng nào cho hacker có thể xâm nhập.

Mức độ phổ biến

Hiện tại, các sàn giao dịch tập trung phổ biến hơn các sàn phi tập trung vì sàn giao dịch tập trung ra đời trước, giao diện thân thiện dễ sử dụng và tính thanh khoản tốt hơn.

Sàn giao dịch phi tập trung đang dần phổ biến hơn. Binance cũng đã ra mắt sàn giao dịch phi tập trung của mình.

Phí giao dịch

Các nền tảng tập trung sẽ áp đặt các khoản phí đối với mỗi giao dịch. Các khoản phí này khác nhau giữa các sàn khác nhau (thường tính trên % giao dịch). Các sàn giao dịch phi tập trung không tính phí hoặc phí thấp cho việc khớp lệnh trên blockchain.

Tính năng

Về tính năng, các sàn giao dịch tập trung có lợi thế hơn so với các sàn giao dịch phi tập trung. Đây cũng là lý do khiến sàn giao dịch tập trung phổ biến hơn. Bạn có thể theo dõi giá, đặt sẵn lệnh mua-bán, sử dụng công cụ quản lý danh mục đầu tư, thêm vào danh sách yêu thích các mã token bạn đang cân nhắc,…

Các sàn giao dịch phi tập trung có các loại lệnh khá hạn chế và không cung cấp giao dịch ký quỹ (và các tính năng tương tự) cho người dùng.

Thanh khoản

Các sàn giao dịch tập trung có tính thanh khoản cao hơn vì nhiều người dùng thực hiện các lệnh cụ thể theo xu hướng thị trường. Hơn nữa, sàn giao dịch tập trung có AMM – Automated Market Maker là các công cụ đem lại tính thanh khoản tự động cho các sàn giao dịch, bổ sung thêm tính thanh khoản cho nền tảng.

Các nền tảng phi tập trung không có nhiều tính thanh khoản như các nền tảng tập trung vì chúng mất thời gian để khớp lệnh và mức độ phổ biến sàn này cũng thấp hơn sàn giao dịch tập trung.

Tốc độ

Các nền tảng phi tập trung chậm hơn so với các nền tảng tập trung. Theo một phân tích, các sàn giao dịch tiền mã hóa tập trung mất trung bình 10 mili giây để thực hiện các giao dịch trong khi một sàn giao dịch phi tập trung mất tối thiểu 15 giây để khớp và thực hiện một giao dịch. Nếu thanh khoản quá nhỏ, một sàn giao dịch phi tập trung có thể mất hơn một phút để hoàn thành một giao dịch.

Rủi ro về mật khẩu

Khi bạn đăng ký tài khoản sàn giao dịch tập trung, bạn sẽ làm thêm các bước đăng ký bảo mật ngoài mật khẩu như bảo mật bằng email, số điện thoại, KYC,… Nếu bạn quên mật khẩu, sàn giao dịch tập trung sẽ hỗ trợ cung cấp lại mật khẩu cho bạn.

Khi bạn tham gia giao dịch trên sàn giao dịch phi tập trung, bạn cần kết nối với ví cá nhân. Nếu bạn quên hay làm mất từ khóa khôi phục ví, bạn sẽ mất hết tài sản của mình.

Hiện nay đã có rất nhiều sàn DEX cung cấp tính năng tích hợp liền mạch với các ví cứng (ví lạnh) như Trezor hay Ledger Nano. 

Do đó, bạn có thể gửi tài sản trực tiếp từ ví cứng đến hợp đồng thông minh trên sàn DEX thuận tiện.

Ở thời điểm hiện tại, hệ sinh thái của các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) đang còn sơ khai và chưa có nhiều công cụ hỗ trợ, lại không có nhiều thanh khoản hơn so với sàn tập trung (CEX).

Tuy nhiên, với sự phát triển mạnh mẽ của DeFi nói riêng và thị trường tiền mã hoá nói chung sẽ thu hút được các trader và kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của các sàn giao dịch phi tập trung (DEX).

DEX thiếu đi tính linh hoạt so với các giao dịch tập trung thịnh hành như các chức năng hỗ trợ người dùng và UI (giao diện người dùng) nên không thể thu hút lượng người dùng cơ bản.

Một số giao dịch phân quyền yêu cầu người dùng phải luôn online để một lệnh được liệt vào danh sách và giao dịch mới có thể được thực hiện.

Các đặc tính của giao dịch như giao dịch ký quỹ (margin trading), cho vay và lệnh bán tự động (stop loss) hiện vẫn chưa xuất hiện trong mô hình phân quyền, bởi hầu hết các sàn DEX chỉ cho phép giao dịch tiền tệ cơ bản với một giá trị cho trước.

Đôi khi một giao dịch sẽ bị suy giảm bởi mạng lưới.